Cuốn thứ nhì (2/6)

Qua đến rầm tháng chạp, vào lối canh ba, ông liệu biết trong mình, thế chịu không kham, bèn kêu vợ con vào tận bên giường, trối lại một đôi lòi, rồi nhắm mắt theo ông theo bà mà về cỏi Phật.

Lúc bấy giờ, bà Đoàn-thị nhào lăn ôm chồng mà khóc, còn Đỗ-khắc-Xương thì lụy ngọc dầm dề: hai đứa ở trong nhà cũng khóc kể rùm nhà, lối xóm hay được chạy tới thấy vậy cũng đều rơi lụy.

Sáng ra bữa sau xóm làng tựu tới rất đông, kẻ lo mua món nầy, người lo sắm vật kia, để tẩn liệm ông cho tử tế.

Trưa lại ngày ấy vợ chồng Tám-Chỉnh với Thị-Bườn cũng có xuống chịu tang, khóc kể nghêu ngao, lại có đem một con heo mà tế nữa.

(Nguyên vợ chồng Đỗ-thị-Bườn giàu có, nay anh ruột mình chết, không lẽ mà làm ngơ, cho nên bề ngoài cũng phải đem heo tế lễ mà che miệng thế gian, chớ bề trong đà thót ruột. — Chí như ông Đỗ khắc-Thới, thoản như vong-hồn ông mà có linh-thiên, thì đồ của vợ chồng Thị-Bườn đem tế ông đây, chắc là ông cũng mữa, chớ ông đương có thèm ăn đâu mà tế.)

Khi tống táng ông xong rồi thì tiền bạc còn lại chẳng bao nhiêu. Đỗ-khắc-Xương tính để làm tuần bá-nhựt cho cha mình rồi, sẽ thưa với mẹ đặng lên Saigon kiếm việc làm ăn mà nuôi mẹ.

Lần hồi ngày tháng như thoi, thấm thoát mà đã tới kỳ bá-nhựt, tuần tự xong rồi; Đỗ khắc Xương vừa muốn thưa với mẹ đặng lên Saigon để kiếm việc làm. Chẳng dè Đoàn-thị, một là lo nỗi nhà, hai là bị thức-thối với ông trong lúc ông đau, ba là đến khi ông bất hạnh mà qua đời, bà những mảng buồn rầu thương nhớ ông, cho nên bà cũng đau hoài. Đỗ-khắc-Xương là con chí hiếu thấy mẹ yếu quá, không dám bỏ mà đi xa, nên phải bó tay chịu nghèo ở nhà mà nuôi mẹ

Phàm người ở đời, đã biết rằng có nên có hư, có suy có thạnh, có hồi điên đão, có lúc vinh hoa thì mặc dầu; nhưng vậy mà, Tạo vật cũng chưa chịu để êm đâu, đương trong buổi lưu-ly điên-bái, mà lại còn xen cái may cái rủi vào trong, rồi xô qua đẩy lại, kéo tới giựt lui, làm như trái hí-cầu (balle) nhồi lên đá xuống, cho lăn cho lóc, cho nhuyễn cho nhừ; cho tàn cho mạt, cho hại cho tiêu; chịu đuợc thì chiu, không chịu được thì hư, năm lừa mười lọc, cho đến kiếp đi rồi; nếu có đủ chí đủ sức, có rắn gan mà chịu nổi với người thì người mới nói tay cho mà thở. Bỡi vậy cho nên Đỗ-khắc-Xương đương buổi điên-nguy mà cũng còn gặp được một chút may. Ngày kia đương buổi lo buồn, bổng đâu lại có một người quen, tên là Nguyễn-quốc-Hưng đương làm việc tại sở Trường-tiền trên tĩnh, nhơn ngày chúa-nhựt đi chơi, tiện đường ghé thăm Đỗ-khắc-Xương; anh em gặp nhau mừng rở chuyện vãn một hồi, rồi nói qua việc làm ăn. Đỗ-khắc-Xương nhơn than vì vận nhà điên đão, cha mới mất, mẹ lại đau; nên phải ở nhà mà chịu nghèo, chớ chưa dám đi đâu cho được. Nguyễn-quốc-Hưng noi: « Bạn nói vậy cũng phải, mình là phận làm con, cha già mẹ yếu, ai dám bỏ mà đi đâu. Nhưng mà đi xa kìa, chớ như gần đây thì có hại gì.

— Gần đây có việc gì đâu mà làm được?

— Nè bạn! Tại sở tôi làm, có cần dùng một người thơ-ký, lương mỗi tháng chừng lối 30 đồng, mà tuồng chữ viết cho hay mới được; hổm nay đã có hai ba người đến xin, mà ngặt tuồng chữ viết dỡ quá, ông sếp (chef) ổng chê; tôi nhắm bạn đây chắc là xin được, vì tôi biết tuồng chữ của bạn.

— Bây giờ mình phải làm sao mà xin?

— Thì cứ làm đơn đưa vô cho ông sếp mà xin vậy chớ sao! Mà đều, bạn có làm đơn phải gò, viết chữ cho hay nó nghe hông. Bạn cứ làm đơn đi, rồi sáng mai thứ hai đem vô xin đại đi, tôi sẽ nói với ông sếp tôi rằng tôi có quen biết với bạn thì chắc là ổng cho liền, vì lúc nầy nhiều công việc quá, nên người ta cần dùng lắm.

— Tôi rất cám ơn anh, vậy để sáng mai tôi lên, nhờ anh tiếng dẩn giùm.

— Dữ hông! chuyện anh em, một chút một đỉnh chớ giống gì đó sao! Khó giúp nhau mới thảo, giàu tư trợ ai màng. Thôi, để cho tôi kiếu tôi về kẻo tối, sáng mai bạn cứ việc đem đơn lên đi, đừng có để trễ đây rồi có người khác họ xin trước mà mình hỏng đa nghe hông! » Nguyễn-quốc-Hưng căn dặn đôi ba lần rồi mới đứng dậy từ giã ra về.

Đêm ấy Đỗ-khắc-Xương thưa lại cho mẹ hay, rồi lo viết đơn để sẵn, khuya lại thức dậy sớm kêu thằng Hành dặn dò xem sóc việc nhà rồi sửa soạn ra đi.

Lên đến nơi thì đúng tám giờ, đi thẳng vào sở Trường-tiền. Nguyễn-quốc-Hưng ngó thấy lật đật chạy ra rưóc lấy cái đơn, dặn Khắc-Xương đứng đó mà chờ, rồi cầm cái đơn đem vào trao cho ông Sếp và nói chi với ông, ở ngoài xa nghe không rõ; kế thấy ông Sếp coi đơn rồi gặt đầu và bảo kêu Khắc-Xương vào mà hỏi rằng: « Thuở nay thầy có làm việc đâu chưa?

— Thưa ông chưa, tôi chưa có làm việc ở đâu hết.

— Sao vậy?

— Thưa ông vì từ lúc tôi thôi học rồi về nhà cha tôi đau hoài, tôi mắc lo săn sóc thuốc men cho cha tôi và chăm lo việc nhà, nên không có đi làm việc đâu hết đuợc.

— Nay cha thầy đã mạnh rồi phải không?

— Thưa không, cha tôi mới mất, tôi còn đương để tang cho cha tôi đây (Và nói và chỉ sợi vãi đen bao trên cái nón).

— Tuồng chữ viết đơn đây phải của thầy viết hay không?

— Thưa phải, chánh là tay tôi viết.

— Đâu nà, thầy viết lại ít hàng cho tôi coi thữ. (Và nói và đưa giấy viết cho Khắc-Xương). Khắc-Xương ngồi lại vừa viết được vài ba hàng chi đó, thì nghe ông Sếp khen rằng: « Tốt lắm! Thôi, đủ rồi, khỏi viết nữa; vậy thì thầy cứ làm việc đây với tôi, mỗi tháng tôi sẽ trả cho thầy ba chục đồng, ví bằng mà thầy làm việc tử tế siêng năng, thì tôi sẽ tăng thêm lương bổng. »

Đỗ-khắc-Xương tạ ơn, rồi bước lại bàn, chỗ ông Sếp đã chỉ cho đó ngồi mà làm việc. Sánh cái sức học thì Khắc-Xương có lấn hơn Quốc-Hưng, ngặt vì mới vào, cho nên công việc chưa được thạo, việc gì cũng nhờ có Quốc-Hưng ân cần chỉ bảo giùm cho. Trưa lại tan hầu, thầy Hưng cũng mời về nhà ăn cơm với thầy. Khi về tới nhà thầy Hưng bèn kêu vợ mà nói rằng: « Nè mình, thầy hai đây là anh em bạn học với tôi, thẩy ở dưới Chợ-gạo đây, tội nghiệp quá, cũng là con nhà giàu có, mà nay vận nhà suy sụp, rủi bác trai lại mới mất, còn bác gái lại đau hoài; thẩy mới xin được vô làm một chỗ với tôi đây; mình dọn cơm ra cho thẩy ăn với tôi luôn thể. » Cô thông Hưng cũng là người tử-tế, cho nên trong lúc ăn cơm, có hỏi Khắc-Xương rằng: « Thầy Hai có bà-con quen lớn với ai tại đây không?

— Tôi có một bà cô ruột, ở phía thân trong chợ đây một đổi, nhà cổ cũng có ăn, mà hai vợ chồng kỳ quá, nên tôi ít hay tới lui cho lắm.

— Ối! Thầy hai ôi! Nhơn-tình buổi nầy khó lắm, họ coi đồng tiền trọng hơn giống gì hết thảy, Thôi, vợ chồng tôi cũng son vá, không có con cái chi, thầy ở đây ăn cơm tháng với vợ chồng tôi cũng được; đi làm thời đi với nhau, có về thì về với nhau như vậy cũng là vui.

— Anh chị có lòng thương em út như vậy, thiệt tôi rất cám ơn, vậy để chiều nay tôi phải về dưới nhà thưa lại cho mẹ tôi hay, và lấy quần áo thêm để đỗi thay luôn thể, rồi sáng mai tôi sẽ trở lên. »

Chiều lại năm giờ tan hầu Khắc-Xương cũng về nhà thầy Hưng, ăn hối hả ba hột cơm rồi lật đật tuốc về Chợ-gạo, tỏ hết đầu đuôi các việc lại cho mẹ hay. Đoàn-thị nghe con đã có sở làm, tuy là lương bổng không bao nhiêu, song cũng đủ mà đở ngặt trong cơn khốn đốn, nên bà cũng có bụng mừng.

Từ đó Đỗ-khắc-Xương an lòng làm việc tại sở Trường-tiền, hễ chiều thứ bảy thì về nhà thăm mẹ, rồi khuya thứ hai thì lại trở lên, cứ giữ bổn phận mà làm, tuần nào cũng vậy.

Đỗ-khắc-Xương tuy là làm việc mà chẳng hề lảng phí một đồng, hế mỗi tháng lãnh lương rồi thì mua chút đỉnh trà bánh đem về cho mẹ vậy thôi; còn lại bao nhiêu cũng đều giao hết cho mẹ để phòng thuốc men và xây dụng việc nhà.

Bữa nọ cũng nhằm ngày thứ bảy, Khắc-Xương về nhà, thấy mẹ mặt buồn dả-dượi, không được vui-vẽ như mội lần thì sanh lòng lo sợ, liền vội vã hỏi rằng: « Má đau hay sao?

— Không, má có đau gì đâu con, đều cách hơn mươi bữa rày, giượng ba con, nó cho đứa ở của nó xuống đây, nói rằng tiền của nó đã tới kỳ rồi, bảo phải đam bạc lên cho nó; vì sợ con buồn nên má chưa kịp nói cho con hay; cách vài bữa sau nó lại sai xuống nữa, mà chuyến nầy trong thế cô hay giượng con có xúi nó hay sao, cho nên nó nhiếc mắng nhiều đều hổn ẩu quá! Tuy vậy mà má cũng chưa dám nói với con; té ra hồi trưa nầy, chánh mình cô ba con là con Bườn, nó đi xe hai bánh xuống đây, nó nặng nhẹ nhiều lời rất nên khó chịu, mà nó còn hâm để mướn Truởng-tòa xuống đây bắt má mà giam thâu. Thiệt má chẳng biết tính làm sao, cực chẳng đã bữa nay má phải nói cho con biết. » Đỗ-khắc-Xương nghe nói tức giận vô cùng.

Đêm ấy trằn-trọc một mình, suy tới nghĩ lui, nằm không an giấc; nhơn nghĩ cho ông giượng cũng chẳng lạ gì hơn người dưng, thì chẳng nói làm chi, chớ như cô của mình, rõ ràng là cô ruột, mà cổ cũng coi đồng tiền tấm bạc trọng hơn cốt nhục thân tình, nếu ta mà chẳng tính cho kham. để cổ kiện và lãnh án giao cho Trưởng-tòa, vạn nhứt mà họ giam thâu tới mẹ ta, thì ắt là ta không sống được. Bằng mà muốn tính cho kham, thì cái số ba trăm mấy chục đồng bạc vốn và lời đây, cũng chẳng dễ gì mà lo cho kịp. Thôi, muốn cho êm chuyện thì chi bằng ta tính giao phứt cái nhà và miếng vườn nầy cho vợ chồng cổ cho rồi, thì chắc là vợ chồng cổ mới vừa lòng đẹp ý. Đã biết cái sự-nghiệp nầy tuy là của tiên-nhơn ta để lại, lẽ thì ta phải giữ-gìn, nay mà cô ta lại bức sách và khuẩn-nhục mẹ con ta như vầy, thì ta tưởng khi tiên-nhơn ta ở dưới suối-vàng cũng xét rõ lòng ta. » Đỗ-khắc-Xương nghĩ trọn một đêm, kế ấy là kế cùng; chớ chẳng còn có phương nào cho hay hơn nữa.

Sáng ra bữa sau, Đỗ-khắc-Xương bèn đem những việc mình tính ban đêm mà tỏ lại cho mẹ nghe; Đoàn-thị nghe nói khóc ròng Đỗ-khắc-Xương bèn kiếm lời khuyên giãi cho mẹ nghe, lại nói: « Nay cổ đã cố tình, quyết đoạt cho được mới nghe, nếu mình còn dụ-dự mà không tính cho rồi, thì vợ chồng cổ ắt sai sắp đày tớ xuống đây mà nhục mạ mẹ con ta, lại còn thưa kiện tới Tòa, rồi bề nào cũng chẳng khỏi bị thi hành phát mãi, chớ chẳng ích gì, chi bằng mình tính trước cho xong. » Đoàn-thị thấy con nói vậy, thì cũng không biết tính làm sao, chỉ có khóc ròng, rồi bảo con cứ tính thế nào cho êm thì tính.

Qua bữa thứ hai, khi tan hầu chiều. Đỗ-khắc-Xương về nhà thầy Hưng cơm nước xong xuôi, rồi đi thẳng vô nhà bà cô mà tỏ việc của mẹ con mình tính giao cả cái nhà và miếng vườn mà trừ nợ. Vợ chồng Tám-Chỉnh với Thị-Bườn nghe nói thì trong lòng đà mừng húm, song cũng còn kiếm chuyện mà nói hơi rằng: « Thiệt cực chẳng đã, vì là chị hai với cháu, bà con cật ruột chẳng phải người nào, nên cô cũng không biết nói làm sao, chớ như người ta thì không được; vì lúc nầy cô cần dùng đồng tiền lắm, ba bốn trăm đồng bạc của cháu thiếu đó, giá để mà cho ra năm ba chủ tiền góp, thì mỗi tháng cũng được trót trăm ngoài đồng bạc lời. Chớ bây giờ để đem đồng bạc ra mà mua đất mua nhà thì đồng bạc ấy là đồng bạc chết, nó nằm cứng đó trơ trơ, chớ có ích gì. » Đỗ-khắc-Xương nghe nói trong lòng cười thầm. Thị-Bườn lại nói tiếp: « Thôi, cháu về nói lại với chị hai, để mai ổng đi xuống dưới rồi sẽ mời làng mà làm tờ làm giấy cho rồi đi.

— Mai đi sao được.

— Sao vậy?

— Vì ngày mai nầy là ngày thứ ba, rồi mải cho đến ngày thứ bảy thì tôi mắt đi làm việc, xin để đến ngày chúa-nhựt rồi giượng sẽ xuống, vì ngày ấy mới có tôi ở nhà; song xin giượng xuống cho sớm, tôi sẽ mời hương-chức tựu sẵn mà chờ.

— Ạ! Vậy cũng được. »

Đỗ-khắc-Xương ra về suy tới nghĩ lui mà ngán cho cái nhơn-tình, thiệt nói tới cái nhơn-tình mà ghê mà gớm.

Đến chiều thứ bảy Khắc-Xương về nói lại cho mẹ hay, rồi đi mời Xã-trưởng với Hương-thân và Hương-hào, ngày mai xin đến tại nhà mà thị nhận tờ đoạn-mãi.

Sáng ra bữa sau hương-chức làng tới đủ, bà Đoàn-thị có bảo con Hoa bắt vịt làm thịt cho 3 ông hương-chức ăn uống chơi mà chờ. Qua lối 8 giờ ngoài, vợ chồng Tám-Chỉnh mới đi xe xuống tới. Đỗ-khắc-Xương tờ giấy đã viết sẵn rồi, chờ cho có đủ mặt hai đàng, rồi mới mời mẹ mình ra ký tên trước mặt chủ mua và hương-chức. Đoàn-Thị cầm bút ký tên mà hai hàng nước mắt chảy ra ròng ròng. Đỗ-khắc-Xương cũng ký tên xong, đem để nơi giữa ghế, ông hương-thân già nói: « Theo phép thì chủ mua cũng phải ký tên vào tờ mới được. » Tám-Chỉnh cũng đứng dậy bước tới ký tên rồi cũng để y nơi ghế.

Hồi lâu mà chẳng thấy vợ-chồng Tám-Chỉnh nói chi; làm cho anh hương-hào ngứa miệng nên phải nói rằng: « Tờ giấy xong rồi, chủ bán ký tên cũng đành rành rồi đó, đàng mua sao chưa thâu tờ giấy mà cất đi còn đợi cái gì nữa? » Thị-Bườn nói: « Thưa, tôi còn đợi hương-chức thị nhận giùm. »