Thanh âm ngôn ngữ

Nước ta địa thế phân làm ba xứ là: Bắc kỳ, Trung kỳ và Nam kỳ. Trong ba xứ vốn đã nói chung một thứ tiếng, lại học theo một lối chữ nho, từ khi các ông cố đạo đặt ra chữ quốc ngữ thì lại dùng chung một lối chữ, cho nên thanh âm ngôn ngữ vẫn thông dùng với nhau, trừ ra một ít thổ âm vì phong thổ mà khác nhau thôi.

Mà khác nhau thì chỉ có Bắc kỳ và Nam kỳ còn hơi khác nhiều, chớ ở Trung kỳ thì nửa dùng tiếng Nam, nửa dùng tiếng Bắc, chẳng qua có ít tiếng riêng hẳn như các tiếng gáy nhông (vợ chồng), ngân ngái (xa gần), mô tê (đâu đó), mần răng, mần rứa (làm gì, làm vậy), bên ni, bên nớ (bên nọ bên kia), v.v... Các tiếng ấy tuy khác, nhưng đâu đâu cũng đã hiểu. Duy còn Nam Bắc thì đôi khi có tiếng khác nhau, hơi khó hiểu một chút, nhưng xem đại ý thì cũng hiểu được nhau cả.

Nay thử đem những tiếng Nam, Bắc khác nhau mà phân biệt đại khái như sau này:

1.— Cùng nghĩa mà khác hẳn tiếng, như là:

BẮC NAM

Cha mẹ Má tía

Hoa quả Bông trái

Hào (bạc) Xu (đồng)

Thuyền Ghe

Hòm Rương

Muỗm (quả) Xoài

Lạc (củ) Đậu phụng

Gạo (bông) Gòn

Gạ gẫm O bế

Tảng lờ Giả đò

Cú (chim) Ó

Cáo (con) Chồn

Trái (phải) Quấy

Đuổi Rượt

Tiêu Xài

v.v..

2.— Cùng âm mà khác vận như là:

Gi và Tr

Giời (ông) Trời

Giăng (mặt) Trăng

Giai (con) Trai

Giồng (cây) Trồng

Giầu (lá) Trầu

Gianh (cỏ) Tranh

Gio (than) Tro

Giải (chiếu) Trải

Nh và L

Nhời Lời

Nhẽ Lẽ

Nhầm (lẫn) Lầm

Nhụt (dao) Lụt

Nhạt (mặn) Lạt

Nhợ (mùi) Lợ

Nhọ nhem Lọ lem

D và Nh

Dện (con) Nhện

Dộng (con) Nhộng

Dựa (cầy) Nhựa

Dám (nắng) Nhám

Duộm (màu) Nhuộm

Dúm (lửa) Nhúm

Dọt (ung) Nhọt

v.v...

Lại còn những tiếng lặt vặt như là:

Ngắn Vắn

Trọn (việc) Lọn

Lòng (trứng) Tròng

Gắng (sức) Ráng

Ngắm (nhìn) Nhắm

Cành Nhành

v.v...

3.— Cùng vận mà khác âm như là:

B N

Bể Biển

Bụi (cỏ) Buội

Cưỡi (ngựa) Cỡi

Dù (ví) Dầu

Được Đặng

Đánh Đoánh

Gửi (thơ) Gởi

Hoạt Huợt

Mừng Mầng

Này Nầy

Nguyên Nguơn

Nhân Nhơn

Phúc Phước

Quí Quới

Sinh Sanh

Súy Soái

Tính Tánh

Thủa Thuở

Triều Trào

Vào Vô

v.v...

4.— Cùng vận cùng âm cùng nghĩa mà thường đọc sai lẫn hoặc viết sai không phân biệt, làm cho lúc người xứ nọ nghe người xứ kia nói hoặc xem sách mà ngẩn ngơ không hiểu.

Bắc thường sai lẫn về những vần Tr với vần Ch, D với Gi với R, và S với X.

Ví dụ Tr lẫn với Ch

tra (khảo) lẫn với cha (mẹ)

tranh (giành) — chanh (quả)

trâu (bò) — châu (ngọc)

trán (cái) — chán (chê)

trông (mong) — chông (gai)

trinh (tiết) — chinh (chiến)

tránh (trốn) — chánh (sự)

v.v...

D lẫn với Gi và R

dời (đổi) giời (ông) rời (rã)

danh (công) gianh (cỏ) ranh (tinh)

dòng (dõi) giòng (dây) ròng (rông)

dầu (mỡ) giầu (nghèo) rầu (buồn)

dao (con) giao (thiệp) rao (hàng)

dành (để) giành (tranh) rành (rành)

da (thịt) gia (cống) ra (vào)

v.v...

S lẫn với X

sa (xuống) xa (gần)

sá (đường) xá (tội)

sách (vở) xách (tay)

sanh (trưởng) xanh (đỏ)

sỉ (nhục) xỉ (xa)

sinh (sản) xinh (dòn)

suất (đinh) xuất (nhập)

sôi (nước) xôi (thịt)

sướng (sung) xướng (hát)

v.v...

Nam thường sai lẫn về những tiếng ac và at, ắc với ắt, ấc với ất, an với ang, ăn với ăng, uốc với uốt, uôn với uông.

Ac lẫn với At

các (đài) cát (đất)

bác (chú) bát (đĩa)

hạc (chim) hạt (nhân)

nhác (lười) nhát (nhút)

hác (hốc) hát (tiếng)

v.v...

Ắc lẫn với Ắt

bắc (nam) bắt (buộc)

cắc (tùng) cắt (dao)

nhắc (cân) nhắt (chuột)

giặc (trộm) giặt (tắm)

v.v...

Ấc lẫn với Ất

bấc (đèn) bất (chẳng)

mậc (thước) mật (đường)

tấc (thước) tất (châu)

vậc (sông) vật (loài)

phấc (phâng) phất (cờ)

v.v...

An lẫn với Ang

ban (thưởng) bang (gia)

can (ngăn) cang (cường)

than (tro) thang (trèo)

nhan (sắc) nhang (đồn)

gian (phi) giang (hà)

quan (chức) quang (gánh)

san (xẻ) sang (giàu)

tàn (phá) tàng (kho)

v.v...

Ăn lẫn với Ăng

băn (khoăn) băng (váng)

căn (bốn) căng (vải)

săn (bắn) săng (hòm)

văn (chương) văng (chài)

v.v...

Uôn lẫn với Uông

luôn (luôn) luông (tuồng)

tuôn (nước) tuông (dâm)

khuôn (phép) khuông (phù)

buôn (bán) buông (thả)

chuồn (chuồn) chuồng (cũi)

v.v...

Uốc lẫn với Uốt

chuộc (mua) chuột (con)

luộc (nấu) luột (trắng)

tuộc (bạch) tuột (thẳng)

buộc (dây) buột (mất)

v.v...

Nói tóm lại thì trong ba xứ chỉ khác nhau một ít thế mà thôi. Mà dẫu khác nhau, nhưng nghe cả câu thì cũng hiểu. Còn như giọng nói thì ở Nam-kỳ thường lẫn dấu hỏi với dấu ngã, không phân minh bằng Bắc-kỳ.

Xét xem ngôn ngữ nước ta tuy có khác nhau ít nhiều, nhưng đại yếu thì thực là đồng một thanh âm, đồng một văn tự, tiện cho bề thông đồng, vả lại nhờ có chữ quốc-ngữ mai sau ta mà nên một lối văn tự riêng của ta, thì ta không bao giờ quên được cái công của ông cố nào đặt ra chữ đó.

Song ước gì được nhiều bậc thông minh hợp lại mà làm cuốn tự điển đủ cả tiếng ba xứ, kê cứu thêm cho tinh tường và kèm thêm chữ Nho chữ Pháp, để làm tiếng nhất định cho suốt trong nước. Xứ nào sai đâu thì sửa đổi đi, như thế thì lại càng tiện hơn nữa.